تأليف و ترجمه در آن پرداختند ، و در نتيجهء آن ، زبان فارسى نخستين و مهمترين زبانى گرديد كه از آن اسامى و مفاهيم جديد به زبان عربى راه يافت . عربها كلمات بيگانه را به هرگونه كه آن‌ها را آسانتر و متناسبتر با زبان خود يافته‌اند به كار برده‌اند ، بىآنكه خود را به ضابطه يا قاعده‌اى پاىبند سازند يا هميشه و در همه‌جا يكسان عمل كنند . كار سيبويه هم در اين زمينه بحث و جست‌وجو در زبان همان عربها بوده تا كيفيت عمل آن‌ها را با واژه‌هاى بيگانه بازنمايد . وى آن‌چه را كه به قول خودش مطرد ، يعنى عمل به آن‌ها را در همه‌جا يكسان يافته ، به صورت ضابطه‌اى درآورده و آنچه را هم كه مطرد نيافته آن‌ها را هم به همان شكل سماعى ذكر كرده است . سيبويه اين مسايل را در جاهاى مختلف و به صورت‌هاى مختلف بيان كرده و از آن جمله در چهار باب مستقل كه موضوع آن‌ها مربوط به تعريب و غالب شواهد آن‌ها هم از زبان فارسى ، است بدين‌ترتيب آورده : يكى با عنوان « هذا باب الاسماء الاعجمية » « 1 » و ديگر با عنوان « هذا باب ما كان من الاعجمية على اربعة احرف و قد أعرب فكسرته على مفاعل » « 2 » و ديگر با عنوان « هذا باب ما أعرب من الاعجمية » « 3 » و ديگر با عنوان « هذا باب اطراد الابدال فى الفارسية » « 4 » . ضوابطى كه سيبويه در اين بابها در آنچه مربوط به زبان فارسى است ذكر كرده عبارتند از : 1 - تمام حرفهايى كه در زبان فارسى هست و در زبان عربى نيست به حرفهايى بدل مىشوند نزديك به آنچه در عربى هست . مراد از اين حرفها همان حرفهاى اختصاصى فارسى است كه معروف است ، ولى سيبويه حرف ديگرى را هم بر آن‌ها افزوده و آن هاء آخر واژه‌هايى همچون كوسه و موزه است كه در عربى يا به « ج » و يا به « ق » بدل مىشود . و در علت آن گويد چون اين هاء در زبان فارسى در حالت وصل در كلام باقى نمىماند و گاه به « ى » و گاه

--> ( 1 ) . الكتاب ج 2 ، ص 19 . ( 2 ) . الكتاب ج 2 ، ص 201 . ( 3 ) . الكتاب ج 2 ، ص 342 . ( 4 ) . الكتاب ج 2 ، ص 342 - 343 .